Kredit reklamasida xatarlar haqida ogohlantirish: Markaziy bank talablari

Qisqacha: O‘zbekistonda kredit reklamasida xatarlar haqida ogohlantirish Markaziy bank boshqaruvining 2026-yil 15-sentabrdagi 24/18-son qarori kuchga kirgandan keyin banklar uchun majburiy bo‘ladi; qarorni Adliya vazirligi 2026-yil 30-sentabrda 3948-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazgan (Markaziy bank Telegramda, 2026-yil 2-oktabr). Qaror matniga ko‘ra (cbu.uz’dagi PDF) ogohlantirish bosma va elektron tasvirli kredit reklamasida reklama maydonining, audio va videoreklamada reklama davomiyligining kamida 10 foizini, kredit shartnomasining birinchi sahifasida esa uning asosiy yuzasining kamida 30 foizini egallaydi. Qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran bir oydan keyin kuchga kiradi (2-band); 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz’da nomi bo‘yicha qidiruvda 3948-son ro‘yxat raqamli hujjat topilmadi.

Markaziy bank xabarining inglizcha versiyasini «Banks Now Required to Warn Customers About Credit Risks» deb nomlagan (13614-post, 2026-yil 2-oktabr). Qarorni Markaziy bank raisi Timur Ishmetov 2026-yil 15-sentabrda imzolagan; preambulada asoslar qatorida Prezidentning 2026-yil 15-iyuldagi PQ-265-son qarori ham ko‘rsatilgan (bu haqda — UzDaily, 2026-yil 2-oktabr).

24/18-son qaror (3948-son) nimani talab qiladi: normalar raqamlarda

Tahririyat bayoni; akt matni faqat o‘zbek tilida, band raqamlari — 24/18-son qarorga ilova bo‘yicha.

Reklamaga oid norma asl matnda (20¹-band, ilova 1-bandining 1-kichik bandi): «Bank o‘z kredit reklamasida kredit bo‘yicha majburiyatlarni bajarmaslik iste’molchi uchun moliyaviy xatarlarga olib kelishi mumkinligi haqidagi ogohlantirishni joylashtirishi shart».

O‘zgartirilayotgan aktlar (lex.uz’dagi matnlar — o‘zbek tilida):

• 3030-son Nizom — Bank xizmatlari iste’molchilari bilan o‘zaro munosabatlarni amalga oshirishda tijorat banklarining faoliyatiga qo‘yiladigan minimal talablar to‘g‘risidagi nizom; Markaziy bank boshqaruvining 2018-yil 28-apreldagi 16/18-son qarori bilan tasdiqlangan, 2018-yil 3-iyulda e’lon qilingan, e’lon qilinganidan uch oy o‘tib kuchga kirgan; lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 3030-12-son o‘zgartirishlar bilan (2026-yil 3-avgustda e’lon qilingan, 2026-yil 4-sentabrdan kuchda), 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra unda 3948-son qo‘shimchalar yo‘q.
• 3492-son Nizom — Banklar, nobank kredit tashkilotlari va kredit byurolariga nisbatan choralar va sanksiyalar qo‘llash tartibi to‘g‘risidagi nizom; 2023-yil 22-noyabrdagi 36/9-son qaror bilan tasdiqlangan, 2024-yil 25-yanvarda e’lon qilingan, e’lon qilinganidan uch oy o‘tib kuchga kirgan; lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 3492-1-son o‘zgartirishlar bilan (2026-yil 2-mayda e’lon qilingan, 2026-yil 6-avgustdan kuchda).

Kredit shartnomasidagi ogohlantirishda nima yoziladi

1b-namunaviy shaklning sarlavhasi — «OGOHLANTIRISH!». Asl matn, to‘liq ro‘yxat: «Kredit bo‘yicha majburiyatlarni o‘z vaqtida bajarmaslik:

1. umumiy qarzdorlik miqdorining oshishiga;
2. qarzni undirish bo‘yicha majburiy ijro choralarining ko‘rilishiga;
3. kredit bo‘yicha yuzaga kelgan qarzdorlikni qoplash uchun nomingizdagi mol-mulkka undiruv qaratilishiga, agarda mol-mulk sotilgandan tushgan mablag‘ qarzni to‘liq qoplashga yetmasa, qolgan qarzdorlik zimmangizda saqlanib qolishiga;
4. undiruv uchinchi shaxs tomonidan garovga qo‘yilgan mol-mulkka qaratilishiga yoki qarzdorlikni qoplash majburiyatining kafil zimmasiga yuklatilishiga;
5. kafil yoki garovga qo‘yuvchi tomonidan qoplangan qarzdorlik summasining keyinchalik sizdan undirilishiga;
6. hisobvaraqlaringizdagi mablag‘lar xatlanishiga;
7. sudning yoki davlat ijrochisining qarori bilan O‘zbekiston Respublikasidan chiqish huquqingiz vaqtincha cheklanishiga;
8. kredit tarixingizga salbiy ta’sir ko‘rsatib, kelajakda kredit olish imkoniyatingizni cheklanishiga olib kelishi mumkin».

Shaklga izohga ko‘ra ogohlantirish matni uning to‘liq mazmunini saqlagan holda tegishli grafik, infografik yoki boshqa vizual shakllarda ham aks ettirilishi mumkin bo‘ladi. O‘sha 36⁶-bandda jismoniy shaxs bilan tuzilgan shartnoma birinchi varag‘ining o‘ng yuqori burchagida, ramka ichida kreditning to‘liq qiymatini ko‘rsatish talabi allaqachon amalda (to‘rtinchi xatboshi, qo‘shimchalardan keyin — beshinchi; 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahriri).

Chalg‘ituvchi kredit uchun sanksiyalar

3492-son Nizomning 33-bandiga ko‘ra (2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahriri) Markaziy bank sanab o‘tilgan hollarda, jumladan moliyaviy xizmatlar iste’molchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilganda, bankning ayrim moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishini yoki infratuzilmasining kengayishini olti oygacha bo‘lgan muddatga cheklash va (yoki) taqiqlash to‘g‘risida qaror qabul qilishi mumkin. 24/18-son qaror o‘n oltinchi xatboshini qo‘shadi — «bank tomonidan taklif etilayotgan kredit mahsuloti iste’molchini chalg‘ituvchi deb topilganda». Markaziy bank bunday qaror qabul qilishi mumkin, lekin bunga majbur emas. Spot.uz, UzDaily, Daryo va Gazeta.uz’ning 2026-yil 2–3-oktabrdagi nashrlaridan olti oygacha muddatni faqat Gazeta.uz, 2026-yil 3-oktabr tilga olgan.

24/18-son qaror matnida (cbu.uz, 2026-yil 3-oktabrda olingan) mahsulotni chalg‘ituvchi deb topish mezonlari yo‘q; iste’molchini reklama tusidagi axborot bilan chalg‘itishning umumiy taqiqi 3030-son Nizomning 20-bandida allaqachon mavjud (2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahriri).

Kredit reklamasiga oid talablar qachon kuchga kiradi

Rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran bir oydan keyin (24/18-son qarorning 2-bandi). 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra e’lon qilingan sana birlamchi manba bo‘yicha tasdiqlanmagan: lex.uz’da qaror nomi bo‘yicha qidiruvda 3948-son ro‘yxat raqamli hujjat yo‘q, lex.uz’dagi 3030-son Nizom tahririda qo‘shimchalar yo‘q. Spot.uz 2026-yil 2-oktabrda 2026-yil 1-noyabr sanasini keltiradi; hisob qaysi e’lon sanasidan olib borilganini nashr ko‘rsatmaydi.

Talab qayerdan kelgan: PQ-265 rejasi

2026-yil 15-iyuldagi PQ-265-son qaror 2026-yil 15-iyulda e’lon qilingan va kuchga kirgan (lex.uz’dagi rus tilidagi matni); 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahririda o‘zgartirishlar yo‘q, ilovalar faqat o‘zbek tilidagi matnda keltirilgan. 2-ilovaning 15-bandi (lex.uz) Markaziy bank va Adliya vazirligiga 2026-yil sentabrda idoraviy normativ-huquqiy hujjat loyihasini tayyorlashni yuklagan. Asl matn: «Mikroqarz bo‘yicha shartnomalarning dastlabki qismida shartnomaning asosiy yuzasining kamida 30 foizini egallaydigan matnli ogohlantirish axborot xati va reklama materiallarida salbiy oqibatlar haqidagi ogohlantirish axborotini joylashtirish majburiyligini belgilash. Iste’molchini chalg‘ituvchi deb topilgan kredit mahsulotlarini vaqtinchalik yoki doimiy taqiqlash amaliyotini joriy etish».

24/18-son qaror faqat 3030 va 3492-son Nizomlarni o‘zgartiradi, yangi xatboshilar esa banklarga qaratilgan (cbu.uz’dagi matnga ko‘ra, 2026-yil 3-oktabrda olingan); unda nobank kredit tashkilotlari uchun alohida normalar yo‘q. PQ-265-son qarorning 12-bandi alohida tarzda Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasiga Markaziy bank bilan birgalikda 2026-yil 1-sentabrga qadar Vazirlar Mahkamasiga normativ-huquqiy hujjat loyihasini kiritishni topshirgan; loyiha jumladan «jismoniy shaxslarga mo‘ljallangan kredit, muddatli to‘lov, nasiya savdoga oid har qanday reklamada tovarning (ishning, xizmatning) joriy qiymatiga nisbatan qancha summa qo‘shib to‘lanishi kerakligi, yakuniy qiymati qancha bo‘lishi xususidagi ma’lumotlar bo‘lishi shartligi»ni nazarda tutadi. 24/18-son qaror matnida (cbu.uz, 2026-yil 3-oktabrda olingan) ortiqcha to‘lov summasi haqidagi talab yo‘q: PQ-265-son qarorning 12-bandi buning uchun Vazirlar Mahkamasiga kiritiladigan alohida hujjat loyihasini nazarda tutadi.

«Reklama to‘g‘risida»gi qonun: hozir nima amalda

«Reklama to‘g‘risida»gi Qonunning 43-moddasi (2022-yil 7-iyundagi O‘RQ-776, 2022-yil 8-iyunda e’lon qilingan, e’lon qilinganidan uch oy o‘tib kuchga kirgan; lex.uz tahriridagi oxirgi o‘zgartirish 2025-yil 12-martda e’lon qilingan) moliyaviy xizmatlar reklamasi «reklamadan foydalanuvchining ishonchini suiiste’mol qilmaydigan va (yoki) reklamadan foydalanuvchining tajribasi va bilimi yetishmasligidan foydalanish niyatini ko‘zlamaydigan usulda taqdim etilishi», «reklama qilinayotgan xizmatlarga bevosita aloqador bo‘lmagan axborotga ega bo‘lmasligi» va «shartnomalarning muhim shartlarini ochib berishi» kerakligini talab qiladi (lex.uz). 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra unda xatarlar haqida ogohlantirish talabi yo‘q. Daryo’ning 2026-yil 3-oktabrdagi xabariga ko‘ra, 2026-yil 17-martda Qonunchilik palatasi kredit mahsulotlari reklamasida kredit olish oqibatlari haqida majburiy ogohlantirishni nazarda tutuvchi qonunni qabul qilgan. Alohida tarzda Daryo avgust oyida Senat kredit xizmatlari reklamasida ogohlantirishlar joylashtirishni nazarda tutuvchi qonunni ma’qullaganini xabar qiladi; qaysi qonun o‘zgartirilayotganini Daryo ko‘rsatmaydi. 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahririda O‘RQ-776-son Qonunga 2025-yil 12-martdan keyin o‘zgartirishlar kiritilmagan.

Markaziy bank xabariga ko‘ra uning maqsadlari qatorida: o‘zgartirishlar «iste’molchilarning kredit olishdan oldin uning xatarlari va qarzni o‘z vaqtida to‘lamaslik oqibatlari haqida aniq va tushunarli ma’lumotga ega bo‘lishini ta’minlaydi»; Markaziy bank so‘zlariga ko‘ra, bu jumladan «ortiqcha qarz yuki va muddati o‘tgan qarzdorliklar kamayishiga» xizmat qiladi (Markaziy bank Telegrami, 2026-yil 2-oktabr). Markaziy bankning banklarga qo‘yiladigan antifrod talablari loyihasi (muhokama 2026-yil 9-oktabrgacha) — O‘zbekiston Markaziy bankining antifrod talablari haqidagi materialda.

Ko‘p beriladigan savollar

Kredit reklamasidagi ogohlantirishga oid talablar qachon kuchga kiradi? Markaziy bank boshqaruvining 24/18-son qarori (2026-yil 30-sentabrdagi 3948-son ro‘yxat raqami) rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran bir oydan keyin, 2-band; 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz qidiruvida qaror topilmadi. Spot.uz 2026-yil 2-oktabrda 2026-yil 1-noyabr sanasini keltiradi, hisob asosini ko‘rsatmaydi.

Kredit reklamasida ogohlantirish qancha joy egallaydi? Bosma va elektron tasvirli reklama maydonining kamida 10 foizi va audio va videoreklama davomiyligining kamida 10 foizi — 3030-son Nizomning yangi 20¹-bandiga ko‘ra, u 24/18-son qaror bilan birga kuchga kiradi.

Kredit shartnomasidagi ogohlantirishda nima yoziladi? Kechiktirishning sakkizta ehtimoliy oqibati ro‘yxati — u 1b-namunaviy shakl bo‘yicha joylashtiriladi: qarzning oshishi va hisobvaraqlardagi mablag‘lar xatlanishidan tortib sudning yoki davlat ijrochisining qarori bilan O‘zbekistondan chiqish huquqining vaqtincha cheklanishi va kredit tarixining yomonlashuvigacha. Ogohlantirish birinchi sahifaning, shartnoma matni boshlanishidan oldin, asosiy yuzasining kamida 30 foizini egallaydi.

Yangi talablar nobank tashkilotlardagi mikroqarzlarga taalluqlimi? Yo‘q: cbu.uz’dagi 24/18-son qaror matniga ko‘ra (2026-yil 3-oktabrda olingan), e’lon qilinganidan bir oy o‘tib kuchga kiradigan qo‘shimchalar faqat tijorat banklari uchun 3030-son Nizomga va 3492-son Nizomning banklarga nisbatan choralar haqidagi 33-bandiga kiritiladi. PQ-265-son qaror rejasi (2-ilovaning 15-bandi) mikroqarz shartnomalarini tilga oladi, biroq 24/18-son qaror (cbu.uz, 2026-yil 3-oktabr) nobank kredit tashkilotlari uchun alohida normalarni o‘z ichiga olmaydi.

Chalg‘ituvchi kredit mahsuloti uchun bankka nima tahdid soladi? Ayrim moliyaviy operatsiyalarni yoki infratuzilmani kengaytirishni olti oygacha bo‘lgan muddatga cheklash va (yoki) taqiqlash — qo‘shimchalar kuchga kirgandan keyin Markaziy bank bunday qarorni 3492-son Nizomning 33-bandiga ko‘ra qabul qilishi mumkin bo‘ladi. 24/18-son qarorda (cbu.uz, 2026-yil 3-oktabrda olingan) bunday mahsulot mezonlari yo‘q.

Moliyaviy xizmatlar uchun «Reklama to‘g‘risida»gi qonun o‘zgardimi? Yo‘q: 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz’dagi O‘RQ-776 tahririda (oxirgi o‘zgartirish 2025-yil 12-martda e’lon qilingan) 43-modda xatarlar haqida ogohlantirish talabini o‘z ichiga olmaydi. Daryo’ning 2026-yil 3-oktabrdagi xabariga ko‘ra, avgust oyida Senat kredit xizmatlari reklamasida ogohlantirishlar joylashtirishni nazarda tutuvchi qonunni ma’qullagan; qaysi qonun o‘zgartirilayotganini Daryo ko‘rsatmaydi.

Manbalar

• O‘zbekiston Markaziy banki, Telegram, 13614-post, 2026-yil 2-oktabr: https://t.me/centralbankuzbekistan/13614
• Markaziy bank boshqaruvining 2026-yil 15-sentabrdagi 24/18-son qarori, 2026-yil 30-sentabrdagi 3948-son ro‘yxat raqami (PDF, o‘zbek tilida, 2026-yil 3-oktabrda olingan): https://cbu.uz/upload/medialibrary/aee/22mc6dq8y1lveshummm04oufhc806xqr/3948.pdf
• 3030-son Nizom, 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahriri: https://lex.uz/mact/-3804290
• 3492-son Nizom, 2026-yil 3-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz tahriri: https://lex.uz/mact/-6777448
• 2026-yil 15-iyuldagi PQ-265-son qaror, rus tilidagi matn: https://lex.uz/ru/docs/8329412
• PQ-265-son qaror ilovalari bilan, o‘zbek tilida: https://lex.uz/mact/-8329406
• 2022-yil 7-iyundagi O‘RQ-776 «Reklama to‘g‘risida»gi Qonun: https://lex.uz/ru/docs/6052633
• Spot.uz, 2026-yil 2-oktabr: https://www.spot.uz/ru/2026/10/02/loans-risks/
• UzDaily, 2026-yil 2-oktabr: https://www.uzdaily.uz/ru/banki-obiazali-preduprezhdat-o-riskakh-v-reklame-kreditov/
• Daryo, 2026-yil 3-oktabr: https://daryo.uz/ru/2026/10/03/banki-uzbekistana-obyazali-preduprejdat-klientov-o-posledstviyax-prosrochki-po-kreditam/
• Gazeta.uz (o‘zbek tilida), 2026-yil 3-oktabr: https://www.gazeta.uz/oz/2026/10/03/bank/