Markaziy bank to‘g‘risidagi qonun 2026: Senat 2-oktabrda nimani ko‘rib chiqdi

Qisqacha: O‘zbekiston Markaziy banki to‘g‘risidagi 2026-yilgi qonun — bu «O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyati yanada takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida»gi Qonun (Senatning Telegram-kanalidagi nomi). Senat uni 2026-yil 2-oktabrda 20-yalpi majlisda ko‘rib chiqdi (Senat, 2026-yil 2-oktabr); «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi xabariga ko‘ra, senatorlar qonunni ma’qulladi. «Gazeta» tavsifiga ko‘ra, Markaziy bankning ayrim normativ hujjatlari soddalashtirilgan tartibda 10 ish kunida ro‘yxatdan o‘tkaziladi va uch oylik kechiktirishsiz kuchga kiritiladi, loyihalarni Savdo-sanoat palatasi bilan majburiy kelishish esa bekor qilinadi. Qonunning imzolangan matni lex.uz’da yo‘q: 2026-yil 2-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz’ning rus tilidagi qidiruvida «Markaziy bank» so‘zlari bo‘yicha u topilmadi.

Qonun haqida nimalar ma’lum: 2026-yil 2-oktabr holatiga ko‘ra holat

Quyi palata qonunni yakuniy o‘qishda qabul qilgan sanani na Senatning Telegram-kanali, na «Gazeta» 2026-yil 2-oktabrdagi nashrlarida keltirmagan. Qonun kuchga kiradigan sanani uning yakuniy matni belgilaydi.

«Gazeta» ma’lumotlariga ko‘ra, o‘zgartirishlar to‘rtta qonunga kiritiladi: «Markaziy bank to‘g‘risida», «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida», «Savdo-sanoat palatasi to‘g‘risida» va «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida».

Qonun qanday normalarni nazarda tutadi («Gazeta» tavsifiga ko‘ra)

2026-yil 2-oktabr holatiga ko‘ra qonun matni lex.uz’da yo‘q, shuning uchun quyidagi normalar — «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi Senatdagi muhokama yakunlari bo‘yicha bayonida:

• Markaziy bank hujjatlarini Adliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazish. Ro‘yxatdan o‘tkazishda ularning faqat Konstitutsiya va qonunlarga muvofiqligi tekshiriladi.
• Soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tkazish — 10 ish kuni. Ayrim hujjatlar uchun — Markaziy bank yuridik xizmatining ijobiy xulosasi mavjud bo‘lganda. «Gazeta» tavsifiga ko‘ra, bular jumladan kredit tashkilotlari uchun prudensial normativlar, banklarning korporativ boshqaruvi va ichki auditi, banklar va bank guruhlarining xatarlarini boshqarish, aholining qarz yuki, shuningdek pul-kredit siyosati, tizimli moliyaviy inqirozning oldini olish va uning oqibatlarini yumshatish, to‘lovlar va to‘lov tizimlarini tartibga solish to‘g‘risidagi hujjatlardir.
• Uch oylik kechiktirishsiz. Soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tgan Markaziy bank hujjatlariga rasmiy e’lon qilinganidan keyin uch oydan oldin kuchga kirmaslik qoidasi qo‘llanilmaydi.
• Savdo-sanoat palatasi bilan kelishuvsiz. Markaziy bank hujjatlari loyihalarini Savdo-sanoat palatasi bilan majburiy kelishish bekor qilinadi; «Gazeta» ma’lumotlariga ko‘ra, Senatdagi muhokama chog‘ida biznes-ombudsman bilan majburiy kelishishdan voz kechish haqida ham gap bordi.
• Markaziy bankni tekshirish. Markaziy bankning o‘zini, uning hududiy bosh boshqarmalari va idoraviy tashkilotlarini tekshirish Senat qarori asosida yoki qonunchilikda bevosita nazarda tutilgan hollarda o‘tkaziladi.

Uch oylik kechiktirish: hozir nima amalda

«Gazeta» tavsifiga ko‘ra qonun Markaziy bankning ayrim hujjatlari uchun istisno qiladigan qoida hozir ikkita qonunda mustahkamlangan.

• «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi qonun (2021-yil 20-apreldagi O‘RQ-682, 2021-yil 20-apreldagi rasmiy e’lon qilingan kundan kuchga kirgan, lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 2026-yil 14-avgust), 40-modda: «Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish tartibini murakkablashtirishni va tadbirkorlik subyektlariga yangi majburiyatlar yuklashni nazarda tutuvchi, shuningdek ularning javobgarligiga oid yangi choralarni belgilovchi normativ-huquqiy hujjatlar rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kamida uch oy o‘tgach kuchga kiradi» (rus tilidan tarjima).
• «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonun (2012-yil 2-maydagi O‘RQ-328 tahririda, rasmiy e’lon qilingan kundan kuchga kirgan; 2026-yil 2-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz’da kuchga kirgan tahrirlarning oxirgisi — 2025-yil 25-dekabr, 2026-yil 18-noyabr sanali tahrir ham joylashtirilgan), 18¹-modda (2014-yil 11-dekabrdagi O‘RQ-381 bilan kiritilgan): «Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish tartibini murakkablashtirishni va tadbirkorlik subyektlariga yangi majburiyatlar yuklashni nazarda tutuvchi, shuningdek ularning javobgarligiga oid yangi choralarni belgilovchi qonun hujjatlari rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kamida uch oy o‘tgach kuchga kiradi» (rus tilidan tarjima).
• «O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonun (2019-yil 11-noyabrdagi O‘RQ-582 tahririda, 2019-yil 12-noyabrdagi rasmiy e’lon qilingan kundan kuchga kirgan, lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 2026-yil 25-iyul), 9-modda: «Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlari, agar hujjatlarning o‘zida kechroq muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi» (rus tilidan tarjima).

Palata bilan majburiy kelishish «O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi to‘g‘risida»gi qonunda (2018-yil 9-iyuldagi O‘RQ-483 tahririda, 2018-yil 10-iyulda e’lon qilinganidan keyin uch oy o‘tgach kuchga kirgan, lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 2026-yil 17-mart) mustahkamlangan, 22-modda: «Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatuvchi masalalar bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari Palata bilan majburiy tartibda kelishilishi lozim» (rus tilidan tarjima).

Markaziy bankning mustaqilligi va hisobdorligi: qonunda allaqachon nima bor

Amaldagi «Markaziy bank to‘g‘risida»gi qonun (2019-yil 11-noyabrdagi O‘RQ-582 tahririda, lex.uz’dagi amaldagi tahriri — 2026-yil 25-iyul) «Gazeta» 2026-yil 2-oktabrdagi materialida tayangan ikkala normani ham allaqachon o‘z ichiga oladi:

• 3-modda: «Markaziy bank o‘z vakolatlari va funksiyalari doirasida davlat hokimiyati va boshqaruvining boshqa organlaridan mustaqil ravishda qarorlar qabul qiladi» (rus tilidan tarjima);
• 8-modda: «Markaziy bank O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatiga hisobdordir» (rus tilidan tarjima).

Markaziy bank rais o‘rinbosari Sanjar Nosirov, «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi bayoniga ko‘ra, Senatda Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qilishdagi mustaqilligi (javob majburiy kelishishning bekor qilinishiga oid edi) qonunchilikda allaqachon nazarda tutilganini, yangi normalar esa bu tamoyilni qo‘shimcha ravishda mustahkamlashi va huquqiy noaniqlikni bartaraf etishi kerakligini aytdi.

Senat va Markaziy bankda nima deyildi

• Maqsad. Senatning Budjet va iqtisodiy masalalar qo‘mitasi raisi Erkin Gadoyev, «Gazeta» bayoniga ko‘ra (2026-yil 2-oktabr), o‘zgartirishlarning maqsadi pul-kredit siyosati, bank nazorati va to‘lov tizimlarini tartibga solishni samaraliroq amalga oshirish, shuningdek moliya bozoridagi favqulodda vaziyatlarga tezkor javob qaytarish ekanini aytdi.
• Biznesni himoya qilish. Kelishishning bekor qilinishi tadbirkorlar himoyasini zaiflashtirmaydimi, degan senator savoliga Sanjar Nosirov shunday javob berdi: «Ushbu kelishishning bekor qilinishi tadbirkorlik faoliyatiga aralashuvga olib kelmaydi va tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilishga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi» («Gazeta», 2026-yil 2-oktabr; rus tilidan tarjima). Bundan oldin, nashr bayoniga ko‘ra, u banklar va moliya tashkilotlari o‘zlari ham tadbirkorlik subyektlari ekanini, biroq moliyaviy resurslarni qayta taqsimlashda alohida rol o‘ynashini qayd etdi va uning so‘zlariga ko‘ra, ularni tartibga solish alohida yondashuvni talab qiladi.
• FSAP. «Gazeta» ma’lumotlariga ko‘ra, qonun Moliya sektorini baholash dasturi (FSAP) yakunlari bo‘yicha XVJ va Jahon bankining tavsiyalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan; Nosirovning so‘zlariga ko‘ra, baholash 2024-yil oxiri — 2025-yilda o‘tkazilgan va O‘zbekiston tarixida bu turdagi birinchi kompleks baholash bo‘lgan. Baholashning investorlar uchun ahamiyati haqida u shunday dedi: «Xalqaro miqyosda ishlaydigan bunday investorlar uchun FSAP baholash natijalari va tizimimiz xalqaro normalarga qanchalik mos kelishi juda muhim» («Gazeta», 2026-yil 2-oktabr; rus tilidan tarjima).

Bu bank mijozlari va qarz oluvchilar uchun nimani anglatadi

Qonun, «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi tavsifiga ko‘ra, soddalashtirilgan tartib sohalariga aholining qarz yukini hamda to‘lovlar va to‘lov tizimlarini tartibga solishni kiritadi: «Gazeta» yozishicha, regulyatorning ushbu sohalardagi, shuningdek bank nazorati va moliyaviy barqarorlik sohasidagi ayrim qarorlari majburiy uch oylik kechiktirishsiz joriy etilishi mumkin bo‘ladi.

Markaziy bank 2026-yil 29-sentabrda banklar va to‘lov tashkilotlariga qo‘yiladigan antifrod talablari loyihasini muhokamaga chiqardi (2026-yil 9-oktabrgacha) (bizning tahlilimiz — «O‘zbekiston Markaziy banki antifrod talablari»). U yoki boshqa loyihalar soddalashtirilgan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilishi haqida Senat xabarida va «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi maqolasida aytilmagan. Regulyatorning strategik rejalari — Markaziy bankning 2030-yilgacha bo‘lgan fintex strategiyasi haqidagi materialda.

Ko‘p beriladigan savollar

O‘zbekiston Senati 2026-yil 2-oktabrda Markaziy bank bo‘yicha nimani ko‘rib chiqdi? Senat 2026-yil 2-oktabrda Markaziy bank faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risidagi qonunni ko‘rib chiqdi (Senat Telegram-kanali), «Gazeta» esa o‘sha kuni uning ma’qullangani haqida xabar berdi. «Gazeta» tavsifiga ko‘ra, qonun Markaziy bankning ayrim hujjatlarini soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tkazishni joriy etadi, ularni uch oylik kechiktirish qoidasidan chiqaradi va Savdo-sanoat palatasi bilan majburiy kelishishni bekor qiladi.

O‘zbekiston Markaziy banki to‘g‘risidagi qonun qachon kuchga kiradi? Kuchga kirish sanasini qonunning yakuniy matni belgilaydi, u esa 2026-yil 2-oktabr holatiga ko‘ra lex.uz’da yo‘q (rus tilidagi qidiruv, «Markaziy bank» so‘zlari bo‘yicha). Senat qonunni 2026-yil 2-oktabrda ko‘rib chiqdi, uning ma’qullangani haqida o‘sha kuni «Gazeta» xabar berdi.

Markaziy bank hujjatlarini soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tkazish nima? «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi tavsifiga ko‘ra, bu Markaziy bankning ayrim hujjatlarini Markaziy bank yuridik xizmatining ijobiy xulosasi mavjud bo‘lganda Adliya vazirligida 10 ish kunida ro‘yxatdan o‘tkazish. Nashr bunday hujjatlar qatorida prudensial normativlar, banklarning xatarlari va ichki auditi, aholining qarz yuki, pul-kredit siyosati va to‘lov tizimlari to‘g‘risidagi hujjatlarni sanab o‘tadi.

Markaziy bankning yangi talablari darhol kuchga kiradimi? «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi tavsifiga ko‘ra, soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tgan Markaziy bank hujjatlariga e’lon qilinganidan keyin uch oydan oldin kuchga kirmaslik qoidasi tatbiq etilmaydi. Hozir bu qoida «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi qonunning 40-moddasida (2021-yil 20-apreldagi O‘RQ-682, lex.uz’dagi 2026-yil 14-avgust tahriri) va «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonunning 18¹-moddasida mustahkamlangan; Markaziy bank hujjatlarining o‘zi esa Markaziy bank to‘g‘risidagi qonunning 9-moddasiga ko‘ra, agar ularda kechroq muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, e’lon qilingan kundan kuchga kiradi.

Markaziy bank qanday asosda tekshiriladi? «Gazeta»ning 2026-yil 2-oktabrdagi tavsifiga ko‘ra, Markaziy bankni, uning hududiy bosh boshqarmalari va idoraviy tashkilotlarini tekshirish Senat qarori asosida yoki qonunchilikda bevosita nazarda tutilgan hollarda o‘tkaziladi. Markaziy bankning Senatga hisobdorligi amaldagi Markaziy bank to‘g‘risidagi qonunning 8-moddasida (lex.uz’dagi 2026-yil 25-iyul tahriri) allaqachon mustahkamlangan.

Savdo-sanoat palatasi bilan kelishishning bekor qilinishi biznes himoyasini zaiflashtiradimi? Markaziy bank rais o‘rinbosari Sanjar Nosirov Senatda bu savolga javob berib, kelishishning bekor qilinishi tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilishga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligini aytdi («Gazeta», 2026-yil 2-oktabr). Nashr bayoniga ko‘ra, u shuningdek banklar va moliya tashkilotlari moliyaviy resurslarni qayta taqsimlashda alohida rol o‘ynashini, shuning uchun ularni tartibga solish alohida yondashuvni talab qilishini aytdi. Hozir majburiy kelishish Savdo-sanoat palatasi to‘g‘risidagi qonunning 22-moddasida (lex.uz’dagi 2026-yil 17-mart tahriri) nazarda tutilgan.

Manbalar

• Oliy Majlis Senatining Telegram-kanali — qonunning ko‘rib chiqilishi, 2026-yil 2-oktabr: https://t.me/senatuz/47183
• Senatning Telegram-kanali — 20-yalpi majlisning boshlanishi, 2026-yil 2-oktabr: https://t.me/senatuz/47176
• «Gazeta» — «Senat Markaziy bank mustaqilligini kengaytirishni ma’qulladi» (rus tilidan tarjima), 2026-yil 2-oktabr: https://www.gazeta.uz/ru/2026/10/02/central-bank-uzb/
• Spot (uz) — qonun loyihasining birinchi o‘qishda qabul qilinishi, 2026-yil 13-may: https://www.spot.uz/oz/2026/05/13/cb-independence
• «O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonun, 2019-yil 11-noyabrdagi O‘RQ-582 tahririda, lex.uz: https://lex.uz/ru/docs/4590456
• «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi qonun, 2021-yil 20-apreldagi O‘RQ-682, lex.uz: https://lex.uz/ru/docs/5378968
• «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonun, 2012-yil 2-maydagi O‘RQ-328 tahririda, lex.uz: https://lex.uz/ru/docs/2006777
• «O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi to‘g‘risida»gi qonun, 2018-yil 9-iyuldagi O‘RQ-483 tahririda, lex.uz: https://lex.uz/ru/docs/3815466