O‘zbekiston Markaziy banki antifrod talablari: loyiha nimani o‘zgartiradi

2026-yil 29-sentabrda O‘zbekiston Markaziy banki banklar va to‘lov tashkilotlariga qo‘yiladigan antifrod talablari loyihasini muhokamaga chiqardi. Loyihaga ko‘ra operatsiyalar kamida uchta xatar darajasiga bo‘linadi, sessiya davomidagi faol qo‘ng‘iroq xatarni kamida o‘rta darajaga ko‘taradi, mijoz shikoyatiga yakuniy javob esa 5 kalendar kunidan kechiktirmasdan beriladi (murakkab shikoyat bo‘yicha — mijoz xabardor qilingan holda 20 kalendar kunigacha). Muhokama 2026-yil 9-oktabrgacha davom etadi.

Qisqacha: O‘zbekiston Markaziy bankining antifrod talablari — 2026-yil 29-sentabrda Markaziy bank regulation.adliya.uz portalida «Tijorat banklari, to‘lov tashkilotlari va to‘lov tizimlari operatorlarining axborot tizimlarida shubhali (frod) operatsiyalarni aniqlashga qo‘yiladigan umumiy talablar to‘g‘risida»gi nizomni tasdiqlash haqidagi Markaziy bank boshqaruvi qarorining loyihasini muhokamaga chiqardi. Muhokama 2026-yil 29-sentabrdan 9-oktabrgacha davom etadi; loyiha matni portalda o‘zbek tilida e’lon qilingan, quyida uning tahririyat tomonidan qisqacha bayoni keltirilgan. Loyihaga ko‘ra antifrod tizimi operatsiyaga skoring balini beradi, bank esa kamida uchta xatar diapazonini joriy etadi: past xatarda operatsiya amalga oshiriladi, o‘rta xatarda u to‘xtatib turiladi, qo‘shimcha verifikatsiya qilinadi yoki mijozning tasdig‘i olinadi, yuqori xatarda esa rad etiladi (Nizomning 16-bandi). Loyihaga ko‘ra qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oydan keyin kuchga kiradi (qaror loyihasining 3-bandi); 2026-yil 29-sentabr holatiga ko‘ra bu qabul qilingan hujjat emas, balki loyiha.

Antifrod talablari loyihasi kimga taalluqli

Loyihaga ko‘ra (Nizom — qaror loyihasiga 1-ilova, matn o‘zbek tilida):

Kim majbur. Tijorat banklari, to‘lov tashkilotlari va to‘lov tizimlari operatorlari (Nizomning nomi va preambulasi).
Qaysi operatsiyalar. Jismoniy shaxs bo‘lgan mijozlarning ixtiyoriy roziligisiz amalga oshirilgan operatsiyalari (preambula). 1-bandga ko‘ra bu — masofaviy moliyaviy xizmatlardan foydalangan holda mijozning bank hisobvarag‘i, bank kartasi yoki elektron hamyonidan pul mablag‘larini yechish bo‘yicha operatsiya bo‘lib, uni mijoz nomidan uchinchi shaxs tashabbus qilgan yoki u mijozni aldash yo‘li bilan ishonchini suiiste’mol qilish orqali amalga oshirilgan, bunda mijoz mazkur operatsiyadan foyda olmagan bo‘lishi kerak.
Istisno (2-band). Nizom mijozga tegishli bo‘lgan bank kartalari va elektron hamyonlar o‘rtasida amalga oshiriladigan operatsiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Spot, Spot va UzDaily’ning 2026-yil 29-sentabrdagi nashrlarida bu band tilga olinmagan.

Qaror loyihasi matnida (2-band) qaror Ichki ishlar vazirligi bilan kelishilgani ko‘rsatilgan; Spot va UzDaily 2026-yil 29-sentabrda Ichki ishlar vazirligi bilan kelishuv haqida kelasi zamonda yozgan.

Loyihadagi uchta xatar darajasi: o‘tkazma taqdiri qanday hal qilinadi

Xatar darajasi (kamida uchta diapazon)	Loyihaga ko‘ra operatsiya bilan nima bo‘ladi (16-band)
Past	Qo‘shimcha choralar ko‘rilmagan holda amalga oshiriladi
O‘rta	To‘xtatib turiladi, qo‘shimcha verifikatsiya amalga oshiriladi yoki mijoz xabardor qilinib, uning tasdig‘i olinadi
Yuqori	Rad etiladi

Loyihaga ko‘ra xatar qanday hisoblanadi:

Skoring (15-band). Har bir belgiga uning ahamiyatiga qarab skoring bali belgilanadi, operatsiya bo‘yicha umumiy skoring bali hisoblanadi.
Bitta belgi asosida emas (14-band). Qaror — xabardor qilish, verifikatsiya qilish, to‘xtatib turish yoki bloklash — turli guruhlarga mansub bir nechta belgilar kombinatsiyasi asosida qabul qilinadi. Istisno — Markaziy bank Qoidalarida nazarda tutilgan ayrim kritik belgilar.
Ijtimoiy muhandislik (18-band). Agar mijoz sessiyasi davomida faol qo‘ng‘iroq bo‘lsa, masofaviy kirish dasturi ishlayotgan bo‘lsa yoki mijozning xulq-atvori uning boshqarilayotganidan dalolat bersa, operatsiya majburiy tarzda kamida o‘rta darajadagi xatarga tegishli deb tan olinadi va qo‘shimcha verifikatsiya amalga oshiriladi.
Moslashuvchanlik (13, 17-bandlar). Banklar va to‘lov tashkilotlari turli kanallar, mijozlar segmentlari va mahsulotlar uchun belgilarning ishga tushish chegaralarini farqlangan holda belgilashi, shuningdek qo‘shimcha ravishda mashinali o‘qitish va sun’iy intellekt asosidagi skoring modellarini qo‘llashi mumkin; bunday modellar Nizom va Qoidalarning minimal talablarini bekor qilmaydi.

Loyihadagi shubhali operatsiya belgilari

Loyihaga ko‘ra (12-band) antifrod tizimlarini sozlashda to‘rt yo‘nalish bo‘yicha belgilar ajratilgan (emissiyaga — ustuvor ahamiyat, qolganlariga — alohida e’tibor):

Jismoniy shaxslarning masofaviy xizmat ko‘rsatish kanali — yangi qabul qiluvchilar, notipik to‘lov xatti-harakati, sessiyadagi xatarlar (yangi qurilma, SIM-kartaning almashtirilishi, emulyatorlar), ijtimoiy muhandislik belgilari.
Bank karta operatsiyalari (emissiya) — operatsiya joyining mijozning odatiy geografik faoliyatiga mos kelmasligi, xatarli yoki notipik kanal, kartani faollashtirish va undan birinchi marta foydalanishdagi g‘ayrioddiy holatlar.
Bank karta operatsiyalari (ekvayring) — bitta kartadan yoki qisqa vaqt oralig‘ida turli kartalardan ko‘plab operatsiyalar, alohida terminalda shubhali operatsiyalarning yuqori konsentratsiyasi, odatiy bo‘lmagan qaytarishlar.
Elektron hamyonlar — shu jumladan ommaviy ro‘yxatdan o‘tish, biriktirilgan rekvizitlarning qisqa vaqt oralig‘ida tez-tez almashtirilishi, mablag‘larning tranzit harakati.

Loyihaning 11-bandiga ko‘ra belgilarning aniq ro‘yxati, ularning kodlari, tavsifi, chegara qiymatlari, guruhlanish tartibi va qo‘llash xususiyatlari alohida Qoidalarda belgilanadi; Qoidalarni Markaziy bank boshqaruvi tasdiqlaydi va banklar hamda to‘lov tashkilotlariga tarqatadi. regulation.adliya.uz’dagi loyiha to‘plamida (qaror matni va 1-ilova, 2026-yil 29-sentabrda olingan) Qoidalar yo‘q.

Shubhali operatsiya bo‘yicha shikoyat: loyihadagi muddatlar

Loyihaga ko‘ra operatsiya to‘xtatib turilgan yoki rad etilgan taqdirda mijoz darhol xabardor qilinadi: xabarda operatsiyaning umumiy tavsifi, qabul qilingan qaror va mijoz ko‘rishi mumkin bo‘lgan choralar ko‘rsatiladi (19-band). Shikoyatlar kun davomida (24/7) qabul qilinadi: bank uchala kanalni — aloqa markazi, mobil ilova va elektron shaklni — ta’minlashi shart, mijoz esa shikoyat berish imkoniyati haqida xabardor qilinishi kerak (20-band).

Shikoyatni ko‘rib chiqish bosqichi (loyiha, 21-band)	Muddat
Shikoyat qabul qilinganini tasdiqlash	30 daqiqadan kechiktirmasdan
Dastlabki tekshirish	24 soat ichida
Yakuniy javob	5 kalendar kunidan kechiktirmasdan
Murakkab shikoyat	muddat mijoz xabardor qilingan holda 20 kalendar kunigacha uzaytirilishi mumkin

Loyihaga ko‘ra shikoyatlar va ularni ko‘rib chiqish natijalari to‘g‘risidagi statistika Markaziy bankka Qoidalarda belgilangan hisobot doirasida taqdim etiladi (22-band).

Loyihaga ko‘ra banklar va to‘lov tashkilotlari nima qilishi shart

Boshqaruv (3-band). Bank boshqaruvi yoki to‘lov tashkiloti yoxud to‘lov tizimi operatorining ijroiya organi antifrod strategiyasi va siyosatini tasdiqlaydi, moliyaviy, texnik va inson resurslarini ajratadi, tizim holati haqida kamida chorakda bir marta ma’lumot oladi va aniqlangan tizimli kamchiliklar bo‘yicha tuzatuvchi choralar ko‘radi.
Xatarlarni baholash (5-band). Yiliga kamida bir marta, shuningdek yangi mahsulot, xizmat kanali yoki muhim texnologik o‘zgarishlarni joriy etishdan oldin.
Tizim (6-band). Real vaqt rejimida aniqlash, barcha masofaviy xizmat ko‘rsatish kanallarini qamrab olish, uzluksiz (24/7) ishlash, boshqa xavfsizlik tizimlari bilan integratsiya, o‘zgartirilmaydigan jurnal yozuvlari (log).
Vakolatlarni ajratish (7-band). Antifrod qoidalarini o‘zgartirish va operatsiyalarni bloklashdan chiqarish huquqlari bitta xodimga berilmaydi.
Jurnal yozuvlari (27–28-bandlar). Yozuvlar yaxlitligi — kriptografik himoya vositalari orqali, saqlash — kamida 5 yil.
Yirik hodisa (31-band). 1-bandga ko‘ra yirik hodisa — moliya bozorining barqarorligiga yoki mijozlar huquqlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatuvchi hodisa, shu jumladan antifrod tizimining ishlamay qolishi, katta miqdordagi shubhali operatsiyalarning bir vaqtda sodir bo‘lishi, mijozlar ma’lumotlarining ommaviy komprometatsiyasi: Markaziy bankka dastlabki xabar — hodisa aniqlanganidan boshlab 4 soat ichida, batafsil xabar — hodisa yuz berganidan boshlab 72 soat ichida, yakuniy xulosa — hodisa oqibatlari to‘liq bartaraf etilganidan keyin 30 kalendar kuni ichida; bundan tashqari, qabul qilingan choralar, olingan saboqlar va oldini oluvchi tadbirlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni Markaziy bankka yetkazish.
Ma’lumot almashinuvi (23–24-bandlar). Shubhali (frod) operatsiyalar bo‘yicha markazlashtirilgan ma’lumotlar bazalarida ishtirok etish (kirish tartibini Markaziy bank alohida belgilaydi) hamda yangi firibgarlik sxemalari, tahdidlar va yirik hodisalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni Markaziy bank bilan almashish (tartibi va formatini Markaziy bank belgilaydi).
Mijozlarni ogohlantirish (36-band). Mobil ilova va internet-banking tizimlaridagi xabarlar, veb-saytlardagi maxsus bo‘limlar, firibgarlik sxemalari haqidagi maqolalar va videolar, aloqa markazi orqali maslahatlar.

O‘zbekiston banklari hozir qancha firibgarlik operatsiyasining oldini olmoqda

Spot 2026-yil 17-sentabrda xabar bergan Markaziy bank matbuot xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi yarmida O‘zbekiston tijorat banklari 461,9 mlrd so‘mlik 18,1 mln firibgarlik operatsiyasining oldini olgan. Xuddi shu xabarga ko‘ra, banklar operatsiyalarni xatar darajasi bo‘yicha baholaydigan va yuqori xatarda shubhali operatsiyalarni cheklaydigan sessiyaviy antifrod tizimlarini joriy etgan.

Loyihadan alohida karta egalari uchun ikkita servis ishlaydi. InfoCards tizimi ishga tushirilgani haqida Spot Markaziy bank matbuot xizmatiga tayanib 2026-yil 15-sentabrda xabar berdi: xizmat ko‘rsatuvchi bank orqali kartani qaysi huquqni muhofaza qiluvchi organ, qachon va qanday sabab bilan bloklaganini bilish mumkin. Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida foydalanuvchi nomiga rasmiylashtirilgan bank kartalari ro‘yxati bo‘limi haqida Spot 2026-yil 29-sentabrda xabar berdi: bo‘lim test rejimida ishlaydi va faqat O‘zbekiston rezident banklarining kartalarini o‘z ichiga oladi.

Markaziy bankning 2026-yil sentabridagi boshqa hujjatlari — tartibga solish qumdoni to‘g‘risidagi nizom loyihasi (takliflar 2026-yil 26-sentabrgacha qabul qilingan) va 2030-yilgacha mo‘ljallangan fintex strategiyasi; uning tasdiqlangani haqida Markaziy bank 2026-yil 24-sentabrda xabar bergan.

Ko‘p beriladigan savollar

O‘zbekiston Markaziy bankining antifrod talablari nima? Bu Markaziy bankning tijorat banklari, to‘lov tashkilotlari va to‘lov tizimlari operatorlaridagi shubhali (frod) operatsiyalarni aniqlash tizimlariga qo‘yiladigan umumiy talablari loyihasi bo‘lib, 2026-yil 29-sentabrda muhokamaga chiqarilgan. Loyihaga ko‘ra talablar jismoniy shaxs bo‘lgan mijozlarning ixtiyoriy roziligisiz amalga oshirilgan operatsiyalariga taalluqli. regulation.adliya.uz’dagi matn o‘zbek tilida e’lon qilingan, muhokama 2026-yil 9-oktabrgacha davom etadi.

Antifrod bo‘yicha yangi talablar qachon kuchga kiradi? Loyihaga ko‘ra qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oydan keyin kuchga kiradi (3-band). 2026-yil 29-sentabr holatiga ko‘ra hujjat — 2026-yil 9-oktabrgacha muhokamadagi loyiha; regulation.adliya.uz portali 2026-yil 29-sentabr holatiga ko‘ra qabul qilinish sanasini ko‘rsatmaydi.

Operatsiya paytida menga qo‘ng‘iroq qilishsa, o‘tkazma bloklanadimi? Loyihaga ko‘ra mijoz sessiyasi davomidagi faol qo‘ng‘iroq — ijtimoiy muhandislik belgisi: operatsiya majburiy tarzda kamida o‘rta darajadagi xatarga tegishli deb tan olinadi va qo‘shimcha verifikatsiya amalga oshiriladi (18-band). Loyihaning 16-bandiga ko‘ra o‘rta xatarda operatsiya to‘xtatib turiladi, qo‘shimcha verifikatsiya qilinadi yoki mijozning tasdig‘i olinadi; rad etish — yuqori xatarda.

Bank shubhali operatsiya bo‘yicha shikoyatni qancha vaqtda ko‘rib chiqadi? Loyihaga ko‘ra shikoyat qabul qilingani 30 daqiqadan kechiktirmasdan tasdiqlanadi, dastlabki tekshirish 24 soat ichida o‘tkaziladi, yakuniy javob 5 kalendar kunidan kechiktirmasdan beriladi (21-band). Murakkab shikoyat mijoz xabardor qilingan holda 20 kalendar kunigacha ko‘rib chiqilishi mumkin.

Talablar o‘z kartalarim o‘rtasidagi o‘tkazmalarga taalluqlimi? Loyihaning 2-bandiga ko‘ra Nizom mijozga tegishli bo‘lgan bank kartalari va elektron hamyonlar o‘rtasidagi operatsiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Loyiha talablari jismoniy shaxs bo‘lgan mijozning ixtiyoriy roziligisiz amalga oshirilgan operatsiyalarga taalluqli.

Shubhali operatsiya belgilarining to‘liq ro‘yxatini qayerdan ko‘rish mumkin? Loyihaga ko‘ra belgilarning to‘liq ro‘yxati, shu jumladan kodlari va chegara qiymatlari, Markaziy bank boshqaruvi tasdiqlaydigan alohida Qoidalarda bo‘ladi (11-band). regulation.adliya.uz’dagi loyiha to‘plamida (qaror matni va 1-ilova, 2026-yil 29-sentabrda olingan) Qoidalar yo‘q; Nizomning o‘zida belgilarning ustuvor guruhlari keltirilgan (12-band).